سەئىدىيە خانلىقى (ياركەنت خانلىقى دەپمۇ ئاتىلىدۇ) ئۇيغۇر تارىخىدىكى ئەڭ گۈللەنگەن، مەدەنىيەت، سەنئەت، سىياسەت ۋە ئىقتىساد يۇقىرى پەللىگە چىققان ئىنتايىن مۇھىم بىر دەۋردۇر. بۇ خانلىق توغرىسىدىكى تەپسىلىي ئۇچۇرلارنى تۆۋەندىكىدەك بىر قانچە چوڭ تېمىغا بۆلۈپ چۈشەندۈرۈشكە بولىدۇ:

خانلىقنىڭ قۇرۇلۇشى (1514-يىلى)
سەئىدىيە خانلىقى چاغاتاي خانلىقىنىڭ داۋامى سۈپىتىدە قۇرۇلغان. ئۇنىڭ ئاساسچىسى سۇلتان سەئىدخان (شەرقىي چاغاتاي خانلىقىنىڭ سۇلتانى ئەخمەتخاننىڭ ئوغلى) دۇر.

تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشى: 15-ئەسىرنىڭ ئاخىرى ۋە 16-ئەسىرنىڭ بېشىدا، موغۇلىستان تېز سۈرئەتتە پارچىلىنىپ، سىياسىي جەھەتتىن قالايمىقانچىلىق يۈز بەرگەن. شۇ چاغدا قەشقەر ۋە ياركەنت رايونىنى دۇغلات بەگلىرىدىن بولغان ئوبۇبەكرى مىرزا زالىملارچە ئىدارە قىلىۋاتاتتى.
قۇرۇلۇش جەريانى: سۇلتان سەئىدخان ئۆز ئىنىسى ۋە ياردەمچىلىرى بىلەن بىرلىكتە ئاتلىق قوشۇن جەڭگە ئاتلىنىپ، 1514-يىلى ئۆتكۈر ھەربىي تاكتىكا بىلەن ياركەنت ۋە قەشقەرنى ئالاقزادە قىلغان ئوبۇبەكرى مىرزىنى مەغلۇپ قىلىدۇ. شۇ يىلى ياركەنتتە تەختكە ئولتۇرۇپ، پايتەختنى ياركەنت قىلىپ بېكىتىدۇ ۋە «سەئىدىيە خانلىقى» نى جاكارلايدۇ.

تېرىتورىيەسى ۋە جۇغراپىيەلىك دائىرىسى
سەئىدىيە خانلىقىنىڭ زېمىنى تارىم ئويمانلىقىنى مەركەز قىلغان بولۇپ، ئىنتايىن كەڭ جۇغراپىيەلىك دائىرىگە سوزۇلغان:

غەربتە: پامىر ئېتەكلىرى، قىرغىزىستان ۋە پەرغانە جىلغىسىغىچە بولغان رايونلار.
شەرققە: تۇرپان، قۇمۇل ۋە بۈگۈنكى گەنسۇنىڭ بەزى جايلىرىغىچە.
جەنۇبتا: تىبەتنىڭ شىمالى گىرۋەكلىرى ۋە كەشمىر چېگرالىرىغىچە.
شىمالدا: تەڭرىتاغ تىزمىلىرى ۋە جۇڭغار ئويمانلىقىنىڭ جەنۇبى تەرەپلىرى يېقىنلاشقان.
مۇھىم شەھەرلىرى: ياركەنت (پايتەخت)، قەشقەر (مەدەنىيەت ۋە دىن مەركىزى)، خوتەن، ئاقسۇ، كۇچار، تۇرپان ۋە قۇمۇل.

مەدەنىيەت ۋە ئەدەبىياتنىڭ گۈللىنىشى (ئالتۇن دەۋر)
سەئىدىيە خانلىقى دەۋرى ئۇيغۇر سەنئىتى ۋە ئەدەبىياتىنىڭ ئەڭ يۇقىرى پەللىگە چىققان دەۋرى دەپ قارىلىدۇ.

ئون ئىككى مۇقامنىڭ سىستېمىلاشتۇرۇلۇشى: ئۇيغۇر خەلقىنىڭ دۇنياۋى مەدەنىيەت مىراسى بولغان «ئون ئىككى مۇقام» مۇشۇ خانلىق دەۋرىدە سىستېمىلاشتۇرۇلغان ۋە مۇقىملاشتۇرۇلغان. سۇلتان ئابدۇرىشىتخاننىڭ (سۇلتان سەئىدخاننىڭ ئوغلى) قوللىشى بىلەن، خانىش، شائىرە ۋە مۇزىكانت ئاماننىساخان ۋە داڭلىق مۇقام ئۇستازى يۈسۈپ قادىرخانلار خەلق ئارىسىدا تارقاق يۈرگەن ناخشا-مۇزىكىلارنى رەتكە سېلىپ، ئون ئىككى مۇقام سىستېمىسىنى بارلىققا كەلتۈرگەن.
ئەدەبىيات ۋە تارىخچىلىق:
يازغۇچى ۋە تارىخچى مىرزا مۇھەممەت ھەيدەر كۇركان (دۇغلات) ئۆزىنىڭ مەشھۇر تارىخى ئەسىرى «تارىخى رەشىدى»نى مۇشۇ دەۋردە يېزىپ قالدۇرغان. بۇ كىتاب شەرقىي چاغاتاي ۋە سەئىدىيە خانلىقى تارىخىنى ئۆگىنىشتىكى ئەڭ مۇھىم مەنبەدۇر.
تەزكىرىلەر، شېئىرىي ديۋانلار يېزىلغان. خانلارنىڭ ئۆزلىرىمۇ (مەسىلەن، ئابدۇرىشىتخان) تالانتلىق شائىر ۋە سەنئەتكارلار ئىدى.

دۆلەت تۈزۈلمىسى ۋە دىپلوماتىيەسى

مەمۇرىي تۈزۈمى: دۆلەت خاقان (خان) تەرىپىدىن باشقۇرۇلاتتى. مەركىزىي ھۆكۈمەتتە ۋەزىر، ئاتابەك، دارۇغا قاتارلىق ئەمەلدارلار بار ئىدى. رايونلارنى باشقۇرۇشتا بەگ ۋە غوجىلار مۇھىم رول ئوينايتتى.
دىپلوماتىيە: سەئىدىيە خانلىقى ئەتراپتىكى دۆلەتلەر بىلەن ئىنتايىن ئاكتىپ مۇناسىۋەتتە بولغان. مەسىلەن:
بۈيۈك بابۇر ئىمپېرىيەسى (ھىندىستاندىكى چاغاتاي سۇلالىسى) بىلەن تۇغقانچىلىق ۋە دوستلۇق مۇناسىۋىتى ئورناتقان (بابۇرشاھ بىلەن سۇلتان سەئىدخان نەۋرە تۇغقان ئىدى).
مىڭ سۇلالىسى بىلەن سودا ۋە ئەلچىلىك مۇناسىۋىتىنى داۋاملاشتۇرغان.
ئوتتۇرا ئاسىيادىكى بۇخارا خانلىقى ۋە قازاق خانلىقى بىلەن بەزىدە ئىتتىپاقداش، بەزىدە توقۇنۇش قىلىپ تۇرغان.

ئىقتىساد ۋە يىپەك يولى سودىسى
سەئىدىيە خانلىقى يىپەك يولىنىڭ بوغۇزىغا جايلاشقانلىقتىن، سودا ئىنتايىن تەرەققىي قىلغان.

ياركەنت ۋە قەشقەر خەلقئارالىق سودا مەركىزىگە ئايلىنىپ، ھىندىستان، پارس (ئىران)، رۇسىيە ۋە خىتتايدىن كەلگەن سودىگەرلەر قىزغىن سودا قىلغان.
ياقۇت، خوتەن قاشتېشى، يىپەك، پىل چىشى، سۆڭەك ۋە ئوت-چۆپ دورىلىرى ئەڭ مۇھىم ئېكسپورت ماللىرى ھېسابلانغان.
دېھقانچىلىق تەرەققىي قىلغان بولۇپ، قورۇقلار، تۈز ۋە ئۆستەڭ سىستېمىلىرى بىلەن يەرلەر سۇغىرىلغان.

ئاجىزلىشىشى ۋە يىقىلىشى (1696-يىلى)
سەئىدىيە خانلىقىنىڭ خارابلىشىشى ئىچكى نىزا ۋە دىنىي گۇرۇھلارنىڭ كۈرەشلىرى بىلەن بىۋاسىتە مۇناسىۋەتلىك.

خوجىلار ئوتتۇرىسىدىكى نىزا: 17-ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىغا كەلگەندە، سوپىزم ئېقىمىدىن بولغان ئىككى چوڭ دىنىي گۇرۇھ — ئاقتاغلىقلار (ئىشانى جارتۇلار) بىلەن قاراتاغلىقلار (شەيخ سۇلايمەن ئەۋلادلىرى) ئوتتۇرىسىدا ئۆزئارا ھاكىمىيەت تالىشىش كۈرىشى باشلانغان. بۇ سىياسىي جەھەتتىكى پارچىلىنىشنى كەلتۈرۈپ چىقارغان.
موڭغۇللارنىڭ ئارىلىشىشى:
ئاقتاغلىقلارنىڭ كاتتىبېشى ئاپاق غوجا ئۆز مەنپەئەتى ئۈچۈن جۇڭغار (قالماق) خانى گالدان بوشۇقتۇخاننىڭ ياردىمىنى تەلەپ قىلغان.
يىقىلىشى:
1678-1680-يىللىرى جۇڭغار قالماقلىرى ياركەنت ۋە قەشقەرگە بېسىپ كىرىپ، سەئىدىيە خانلىقىنىڭ سىياسىي مۇستەقىللىقىغا ئېغىر زەربە بەرگەن. ئەڭ ئاخىرقى سۇلتان مۇھەممەت مۆمىنخان (سۇلتان ئاقباشخان) دەۋرىدە، يەنى 1696-يىلى غىچە خانلىق نامىدا داۋاملاشقان بولسىمۇ، ئاخىرىدا رەسمىي ھالدا مۇنقەرز بولغان ۋە ھاكىمىيەت جۇڭغارلارغا بېجى تاپشۇرىدىغان خوجىلار تەرىپىدىن ئىدارە قىلىنىشقا باشلىغان.

سەئىدىيە خانلىقى 180 نەچچە يىل داۋام قىلغان جەرياندا، ئۇيغۇرلارنىڭ دۆلەتچىلىك تارىخىدا ئۆچمەس ئىز قالدۇرغان. بۇ دەۋردە مەيدانغا كەلگەن مەدەنىيەت مىراسى (مۇقام، ئەدەبىيات تارىخى) بۈگۈنمۇ ئۇيغۇر خەلقىنىڭ مەدەنىيەت كىملىكىنىڭ ئەڭ مۇھىم تۈۋرۈكلىرىدىن بىرىدۇر.